Binolarda akustika nima uchun muhim?

Ko‘pchilik akustika deganda faqat konsert zallari yoki tadbir o‘tkaziladigan katta hududlardagi ovoz tizimlarini tushunadi. Aslida esa rivojlangan davlatlar, masalan, Buyuk Britaniyada akustika oddiy turar joy binolarida ham inson qulayligining eng muhim shartlaridan biri hisoblanadi.

Hozir bu mamlakatda qurilayotgan turar joy binolarida akustik talablar alohida nazorat qilinadi. Ayniqsa, temir yo‘l yaqinida joylashgan, shovqin ko‘p hududlarda qurilgan yoki atrofida faol obyektlar mavjud bo‘lgan binolarda bu masalaga juda katta e’tibor qaratiladi. Toki insonlar tinchlik va komfortda yashasin.

Qurilish me’yorlarida har bir devor, pol va shiftning ovoz o‘tkazuvchanlik darajasi bo‘yicha aniq normativlar bor. Qurilish tugagandan keyin esa bino ikki asosiy yo‘nalishda sinovdan o‘tkaziladi:

1️⃣ Air tightness — binoning havoni qanchalik ushlab qolishi. Bu issiqlik yo‘qotilishi va energiya samaradorligi bilan bog‘liq.
2️⃣ Akustik sinovlar. Bunda qo‘shni kvartiradan, yuqori qavat yoki tashqaridan kelayotgan shovqin darajasi tekshiriladi.

Buyuk Britaniyada binoning faoliyat turidan kelib chiqib shovqin oʻtkazmaslik talablari mavjud. Masalan, men boshqarayotgan 6 qavatli turay joy binosida bu talab 57 dB ni tashkil etadi. Ichki xonalar orasida esa boshqa standartlar amal qiladi. Agar bino bu talablarga javob bermasa, obyektni topshirishga ruxsat berilmaydi va qo‘shimcha qurilish ishlari bajarilishi kerak bo‘ladi.

Bu talablar insonning kundalik hayotdagi qulayligini ta’minlash uchun qoʻyiladi. Chunki oddiy mebel surilishi, yuqori qavatdagi qadam tovushlari yoki yon qo‘shnining baland ovozi ham uzoq muddatda odamning ruhiy holati va yashash sifatiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.

Shu sababli rivojlangan davlatlarda akustika faqat “ovoz” masalasi emas. Bu — insonning sifatli yashashi, tinchligi va shaxsiy hududini himoya qilish bilan bog‘liq bo‘lgan muhim qurilish standartlaridan biri.

Baland binolar poygasi

Oxirgi kunlarda Qozog‘istonda bunyod etilayotgan “Alatau City” loyihasida 272 metrli osmono‘par bino qurilishi haqida xabarlar chiqdi. Tabiiyki, bu fonda O‘zbekistonda ham “bundan balandroq bino qurish kerakmi?” degan savollar paydo bo‘lyapti. Hozircha O‘zbekistondagi eng baland bino Nest One hisoblanadi va uning balandligi 200 metrni tashkil etadi. Lekin masala “kimniki balandroq?” degan raqobatda emas, menimcha.

Bir paytlar baland qavatli binolar biz uchun texnologik va muhandislik imkoniyatining ramzi edi. Ya’ni, O‘zbekistonda ham zamonaviy va murakkab inshootlarni qurish mumkinligi isbotlandi. Lekin endi boshqa savol paydo bo‘lyapti: baland binolar qanchalik funksional va uzoq muddatda qanchalik foydali?

Bunga misol sifatida Xitoy tajribasini olish mumkin. U yerda juda ko‘plab ulkan inshootlar qurildi — dunyodagi eng katta aeroportlar, eng uzun ko‘priklar, eng yirik transport markazlari va osmono‘par binolar. Rekordlar o‘rnatildi. Lekin vaqt o‘tishi bilan boshqa muammo, ekspluatatsiya masalasi yuzaga chiqdi. Ya’ni bino qurishning o‘zi emas, uni o‘nlab yillar davomida saqlash, xizmat ko‘rsatish va iqtisodiy jihatdan oqlash masalasi.

Dunyoda demografik tendensiyalar ham o‘zgarib boryapti. Odamlarning yashash tarzi, ishlash modeli, urbanizatsiya shakli o‘zgaryapti. Bugun ehtiyoj yuqori bo‘lgan infratuzilma 20-30 yildan keyin avvalgidek zarur bo‘lmasligi mumkin. Shuning uchun har qanday yirik loyiha faqat bugungi kun emas, uzoq muddatli iqtisodiy, texnik va demografik faktorlar asosida baholanishi kerak.

Mening fikrimcha, Toshkentga yoki O‘zbekistonga Alataudan balandroq bino qurish shart emas. Eng muhimi balandlik emas, rentabellik va foydalilik. Texnik jihatdan juda murakkab va qimmat bo‘lgan loyihalar o‘rniga, inson uchun qulay shahar konsepsiyasi asosida rivojlanish ko‘proq natija beradi.

Bugun Markaziy Osiyoda ijobiy raqobat ketyapti. Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston — hamma yangi city’lar, yangi markazlar qurishga harakat qilyapti. Lekin bu raqobat “kimning binosi balandroq?” degan savol atrofida emas, balki “kimning shahri yashash uchun qulayroq?” degan savol atrofida bo‘lishi kerak. Menimcha, aynan shu yondashuv kelajak uchun eng to‘g‘ri yo‘l hisoblanadi.

Alatau City va iqtisodiy markaz uchun raqobat haqida

Qo‘shni Qozog‘istonda boshlanayotgan Alatau City loyihasi e’tiborimni tortdi va shu haqda qisqacha fikrlarimni bildirib o‘tmoqchiman.

Umuman olganda, so‘nggi yillarda Markaziy Osiyo butun dunyo e’tiboriga tushib borayotgani sezilyapti. Xitoy, Rossiya, AQSH va Yevropa Ittifoqi mintaqaga alohida davlatlar emas, balki yagona hudud sifatida qaray boshladi. Bu esa tabiiy ravishda ichki raqobatni ham ijobiy tomonga o‘zgartiryapti.

Shu jarayon fonida, Olmaota yaqinida 88 ming gektar hududni qamrab olgan Alatau City loyihasi e’lon qilindi. Rejaga ko‘ra, 2030-yilgacha asosiy infratuzilma (yo‘llar, kommunikatsiyalar) qurib bitkaziladi, loyiha esa 2050-yilga borib to‘liq yakunlanadi.

Bu loyiha nimasi bilan qiziq? Avvalo, u Buyuk Ipak yo‘li va “Bir makon — bir yo‘l” tashabbusi doirasida Yevropa bilan Xitoyni bog‘lovchi muhim nuqtaga aylanishi ko‘zda tutilgan. Shuningdek, hudud 4 qismga bo‘linadi:

— administrativ va moliyaviy markaz;
— ta’lim va innovatsiyalar hududi;
— ishlab chiqarish zonasi;
— yashil hudud.

Yana bir e’tiborli jihat, balandligi 272 metr bo‘lgan osmono‘par bino qurilishi rejalashtirilgan va u Markaziy Osiyodagi eng baland inshootlardan biriga aylanishi mumkin.

Eng katta farq esa boshqaruv modelida. Bu hudud uchun alohida maqom berilgan: soliqlar deyarli nol darajada, budjet mustaqil, boshqaruv alohida kengash orqali amalga oshiriladi, Angliya qonunchiligi asosida ishlaydi. Ya’ni bu hududni bemalol “mamlakat ichidagi alohida iqtisodiy zona” deb atash mumkin.

Shu sabab Singapur, Janubiy Koreya, Xitoy va AQSHlik investorlar faol qiziqish bildirmoqda. Hozirning o‘zida qariyb 800 mln dollarlik loyihalar boshlangan.

Bu loyiha O‘zbekiston uchun ham jiddiy signal beryapti. Chunki bizning asosiy ustunligimiz — Markaziy Osiyoning markazida joylashganimiz va aholi soni katta ekani. Alatau City esa aynan shu bozorlarga yaqinlik orqali ustunlik qilmoqchi. Demak, endi raqobat ancha ochiq va real bosqichga o‘tyapti. Bu raqobatda yutish uchun nafaqat loyihalar, balki ularning tezligi, shaffofligi va investorlar uchun jozibadorligi hal qiluvchi omil bo‘ladi.

Xayriya tushunchasini kengroq oʻylash vaqti keldi

Oʻzbekistonda xayriya deganda koʻpchilikning xayoliga birdan masjid qurish keladi. Bu, albatta, yaxshi va savobli ish. Lekin xayriyaning koʻlami bundan ancha kengroq boʻlishi mumkinligini boshqa jamiyatlar misolida yaqqol koʻrish mumkin.

Masalan, Buyuk Britaniyada xayriya jamoatchilik uchun foydali boʻlgan har qanday infratuzilmaga hissa qoʻshish degani. Katta bino qurish shart emas, oddiy park, kutubxona, hatto kichik oʻrindiq ham jamiyat uchun katta qiymat yaratadi.

Northampton markazidagi Abington parki bunga yorqin misol. U oʻz vaqtida Uilyam Shekspir avlodiga tegishli yer boʻlgan, 1894-yilda xayriya sifatida jamoatchilikka topshirilgan. Bugun esa minglab odamlar bemalol foydalanayotgan ochiq maskanga aylangan. Bogʻ hududi 50 gektarni tashkil qiladi, bu esa 70 ta futbol stadioni maydoniga teng degani. Bir qarashda oddiy park, lekin ortida katta tafakkur yotibdi. Bu — jamiyatga qaytarish madaniyati.

Yoki dunyoga mashhur Oxford universitetiga tegishli Said Biznes Maktabini olsak, bu ham shunchaki nom emas, katta xayriya ortida paydo boʻlgan ilm maskani. Maktab hozirgacha umumiy 38 mln AQSH dollari miqdorida ehson qilgan. Kimdir oʻz mablagʻini taʼlim rivoji uchun beradi va uning nomi shunchaki yozib qoʻyilmaydi. Aksincha, jamiyatdagi hissasi bilan esda qoladi.

Eng qizigʻi, bu madaniyat faqat katta loyihalar bilan cheklanmaydi. Oddiy park oʻrindiqlariga eʼtibor bering, har birida kimningdir nomi yozilgan boʻladi. Bu oʻrindiqlar koʻpincha oila aʼzolari tomonidan oʻrnatilib, yaqin inson xotirasiga bagʻishlanadi. Shu bilan birga, boshqalarga xizmat qiladi. Juda oddiy, lekin juda mazmunli xayriya shakli, toʻgʻrimi?

Bizda ham shunday yondashuv shakllansa nima boʻladi? Har kim oʻz imkonidan kelib chiqib, jamiyatga kichik boʻlsa ham foyda qoldirsa, natija umuman boshqacha boʻlardi. Chunki xayriya faqat katta pul emas, fikrlash tarzi degani.

Qurilishdagi erkinlik va nazorat o‘rtasidagi xavfli chiziq haqida

Oxirgi yillar O‘zbekistonda, ayniqsa, Toshkentda zamonaviy turar joy binolari qurilishi keskin oshdi. “Kоrobka” holatida uy sotish ham juda keng tarqaldi, bunda odamlar uyini o‘z didiga ko‘ra rejalashtiradi. Bu qulaylik ortida esa yashirin jiddiy xavf ham bor.

Ko‘p hollarda fuqarolar loyiha va konstruktiv talablarni e’tiborsiz qoldirib, yuk ko‘taruvchi devorlarni buzib, kolonnalarni kesib yoki pollarni teshib o‘zgartirish kirityapti. Bu esa butun bino mustahkamligiga zarar yetkazadi va favqulodda holatlarda og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Aslida har bir binoning kadastr hujjatlarida aniq loyiha va reja ko‘rsatilgan bo‘ladi. Lekin amalda bu hujjatlar ko‘pincha faqat qog‘ozda qolib ketyapti, ularga amal qilish madaniyati yetishmayapti.

Yaqinda yirik individual uylar uchun ekspertiza talabi joriy etilganidan quvondim. Lekin foydalanish jarayonida o‘zboshimchalik bilan qayta rejalashtirishlar asosiy muammoligicha qolyapti. Shu bosqich nazorat qilinmasa, barcha qurilish talablari samarasiz bo‘ladi. Bu yerda gap birgina xonadon haqida emas. Bitta noto‘g‘ri qaror butun bino va undagi o‘nlab oilalar xavfsizligiga tahdid soladi. Shuning uchun qayta rejalashtirish qat’iy tartib va ruxsat asosida amalga oshirilishi shart.

Shaharlarimizni tartibsiz va mantiqsiz “arxitektura laboratoriyasi”ga aylantirib qo‘ymasligimiz kerak. Gruziyada ruxsatsiz qurilgan kulgili va absurd binolar bunga yaqqol misol. Erkinlik nazoratsiz qolsa, natija ko‘pincha xavfli va xunuk bo‘ladi. Umuman olganda, qurilishda erkinlik bo‘lishi mumkin, lekin u muhandislik qonunlaridan ustun bo‘lmasligi kerak.

Masofaviy ish ideal emas

COVID-19 pandemiyasi dunyo bo‘ylab ish tizimini tubdan o‘zgartirdi. Masofadan ishlash, gibrid model, onlayn ta’lim bir paytlar kelajak modeli sifatida ko‘rilgan edi. Ko‘pchilik endi ofis kerak emas, degan xulosaga ham kelgandi. Lekin oradan bir necha yil o‘tib, real natijalar biroz boshqacha chiqdi.

Masalan, Buyuk Britaniyadagi Barclays tajribasini olaylik. Pandemiya davrida ular ham ko‘plab jarayonlarni masofaviyga o‘tkazdi. Natijada London markazida ofislarga talab keskin tushdi, ijaralar arzonlashdi, hatto ayrim binolar turar joyga aylantirila boshladi. Ya’ni bitta pandemiya butun shaharning arxitekturasi va ko‘chmas mulk bozoriga ta’sir qildi.

Lekin vaqt o‘tishi bilan muammo yuzaga chiqdi. Masofaviy xizmatlar hammaga ham mos emas ekan. Ayniqsa, yoshi katta aholida mobil banklardan foydalanish darajasi past, internet sifati hamma joyda ham barqaror emas. Natijada bank xizmatlari sifati pasaydi. Shu sabab Barclays yana ofislarni qayta ochishga majbur bo‘ldi, hatto yuzlab filiallarni tiklash qarori qabul qilindi.

Zamonaviy trendlar har doim ham universal yechim emas.

Bugun O‘zbekistonda ham masofaviy ishlar, startaplar, gibrid tizimlar faol targ‘ib qilinyapti. Lekin biz bir narsani unutib qoʻyamiz: har bir model jamiyatga, infratuzilma va aholining tayyorgarlik darajasiga mos bo‘lishi kerak. Ko‘r-ko‘rona ko‘chirish emas, moslashtirish kerak.

COVID-19 bizga yana bir narsani ko‘rsatdi: tizimlar keskin o‘zgarishi mumkin, lekin barqaror model baribir muvozanatda bo‘ladi. Bugun yana ofislar ishlayapti, ijaralar tiklanyapti, shahar hayoti o‘z ritmiga qaytyapti.

Xulosa oddiy: Innovatsiya yaxshi, lekin real hayot undan koʻra muhimroq.

Kuni kecha bir yangilik e’tiborimni tortdi. “O‘zsanoatqurilishbank” ATB investitsiya kompaniyasi ta’sischiligidagi “SQB TESTING AND RND CENTER” MCHJ jamoasi va Toshkent arxitektura-qurilish universiteti tadqiqotchilari hamkorlikda yangi turdagi polimer kompozit materiallarni sinovdan o‘tkazibdi.

Qiziq tomoni, bu sinovlarda bazalt va shisha tolali kompozitlardan tayyorlangan konstruktiv elementlar faxverk tizimida qo‘llanib, Turin politexnika universiteti texnoparkidagi sun’iy zilzila platformasida 5 balldan 9 ballgacha bo‘lgan yuklamalarda tekshirilibdi. Natijada materiallarning mustahkamligi, deformatsiyasi va zilzilabardoshlik ko‘rsatkichlari ilmiy asosda baholangan.

Rostdan ham, O‘zbekistonda qurilish uchun eng katta xavflardan biri — zilzila. Ba’zan bu xavf yong‘indan ham jiddiy oqibatlarga olib keladi. Ayniqsa, Toshkent va vodiy hududlarida 9 ballgacha bo‘lgan seysmik talablar bor. Hatto Toshkentning o‘zida ham hududlarga qarab zilzilabardoshlik darajasi farq qilishi mumkin, bu esa geologik sharoit bilan bog‘liq.

Shuning uchun bunday sinovlarning aynan mahalliy materiallar asosida o‘tkazilayotgani meni ochig‘i quvontirdi. Chunki mahalliy mahsulot nafaqat iqtisodiy foyda, balki logistika jihatidan ham eng ishonchli yechim. Oxirgi yillardagi global muammolar shuni ko‘rsatdiki, ichki resurslarga tayanish juda muhim.

Xitoyda o‘qib yurgan paytimda Chongqing universitetida shunga o‘xshash yirik zilzila laboratoriyasini ko‘rganman. U yerda turli universitetlar kelib sinov o‘tkazardi, natijalari esa ilmiy maqolalarga aylanardi. Ya’ni tizimli yondashuv bor edi.

Shu nuqtayi nazardan, bizda ham bunday laboratoriyalar paydo bo‘layotgani juda yaxshi. Endi hamma gap bu jarayonni muntazam davom ettirishda. O‘zbekistonda ochilayotgan yangi universitetlar ham faqat diplom berish bilan cheklanib qolmasdan, aynan shunday ilmiy va amaliy tadqiqotlar bilan raqobatga kirishi kerak. Ayniqsa qurilish sohasida, zilzilabardoshlik, yong‘in xavfsizligi va uzoq xizmat qiladigan materiallar bo‘yicha.

Agar bu yo‘nalish izchil davom etsa, yaqin yillarda O‘zbekiston o‘zining zamonaviy va mahalliy sharoitga mos qurilish yechimlari bilan ajralib turishi mumkin.

Toshkentdagi “Beshqo‘rg‘on” bozorida bo‘lgan yong‘in ko‘pchiligimizni o‘ylantirib qo‘ydi. Yaxshiyamki, hozircha jabrlanganlar haqida ma’lumot yo‘q, lekin bunday holatlar oddiy hodisa emas, tizimga berilgan signal.

Shunaqa vaziyatlarda boshqa davlatlar tajribasi yodimga tushadi. Masalan, Londonda 2017-yilda sodir bo‘lgan Grenfell Tower yong‘ini. U oddiy yong‘in emas, butun boshli tizimdagi kamchiliklarni ochib tashlagan fojia bo‘lgan. Asosiy muammo esa binoning tashqi fasadida ishlatilgan yonuvchan materiallar va yong‘inning tez tarqalishini to‘xtatadigan texnologiyalarning yetarli emasligi edi. Natijada 70 dan ortiq odam halok bo‘lgan.

Shundan keyin Buyuk Britaniya qurilish va xavfsizlik tizimini tubdan qayta ko‘rib chiqdi. Eng muhim o‘zgarish boʻlgan xavfsizlik endi “qo‘shimcha” emas, balki loyihaning markaziga olib chiqildi:

Birinchidan, barcha nazorat tizimlari yagona boshqaruv organi — Building Safety Regulator ostiga birlashtirildi. Oldin bo‘lak-bo‘lak nazorat bo‘lgan bo‘lsa, endi barcha jarayon bitta tizim orqali kuzatiladi.

Ikkinchidan, hujjatlar shunchaki qog‘oz uchun emas, balki yagona standart asosida yuritiladigan tizimga o‘tkazildi. Ya’ni istalgan payt ochib tekshirsa bo‘ladigan, shaffof va izchil tizim yaratildi.

Uchinchidan, “arzonroq bo‘lsa bo‘ldi” degan yondashuvdan voz kechildi. Endi loyihalashda birinchi o‘rinda xavfsizlik turadi. Qurilish materiallari va texnologiyalariga qo‘yiladigan talablar keskin kuchaytirildi.

To‘rtinchidan, yashirin qoladigan ishlar, ya’ni keyingi bosqich yopib yuboradigan jarayonlar majburiy nazorat ostiga olindi. Har bir bosqich hujjatlashtiriladi va saqlanadi.

Beshinchidan, kim nima uchun javobgarligi aniq belgilab qo‘yildi. Buyurtmachi, pudratchi, ishlab chiqaruvchi — hammaning mas’uliyati qonuniy tarzda ochiq yozildi.

Oltinchidan, qurilish materiallari endi shunchaki sertifikati boʻlgani bilan qabul qilinmaydi. Ular mustaqil laboratoriyalarda, kompleks tarzda sinovdan o‘tkazilib, tasdiqlanadi.

Yettinchidan, javobgarlik tizimi muhim sanaladi. Agar yong‘in yuz bersa, sabab zanjiri oxirigacha tekshiriladi. Bu quruvchining xatosimi, ishlab chiqaruvchiningmi yoki nazoratdagi bir kamchilikmi? Hammasi aniqlanadi.

Shundan soʻng butun Buyuk Britaniya bo‘ylab yonuvchan fasadli binolar aniqlanib, davlat hisobidan ularni almashtirish dasturi yo‘lga qo‘yilgan va bu jarayon hali ham davom etyapti.

Xulosa qiladigan boʻlsak, katta yong‘inlar faqat hodisa emas, tizimni tekshiradigan sinov “Qurilishdagi qonun-qoidalar inson qoni bilan yozilgan” deb bekorga aytilmaydi. Bu kabi fojialardan kerakli xulosa chiqaramiz degan umiddaman. Aks holda tarix takrorlanadi.

Qurilishda xavfsizlik. Raqamlar ortidagi haqiqat

Ko‘pchiligimiz qurilishda mehnat muhofazasi degan tushuncha borligini bilamiz. Lekin u amalda qanchalik ishlayapti? Bu savol hali-hanuz ochiq qolyapti. Shu nuqtayi nazardan ham Buyuk Britaniya tajribasiga qarab, ayrim xulosalar qilsak boʻladi.

Buyuk Britaniyada bu yo‘nalish bilan maxsus davlat organi — HSE (Health and Safety Executive) shug‘ullanadi. U deyarli barcha sohalarda: qurilish, transport, qishloq xo‘jaligi, ishlab chiqarish va boshqa yo‘nalishlarda ishchilarning hayoti va sog‘ligini himoya qilishga mas’ul.

Ular har yili ochiq statistik hisobot beradi. Masalan, 2024/2025-yil hisobotiga ko‘ra, 124 nafar ishchi mehnat faoliyati davomida halok bo‘lgan. Eng katta ulush (35 ta holat) esa qurilish sohasiga to‘g‘ri keladi. Bu degani, deyarli har 10 kishidan 3 nafari aynan qurilishda halok bo‘lgan.

Keyingi o‘rinlarda qishloq xo‘jaligi va transport turibdi. Bu sohalar umumiy o‘lim holatlarining yarmiga yaqinini tashkil qiladi. Ya’ni eng katta xavf aynan shu yo‘nalishlarda jamlangan.

Bu nima degani? Hatto xavfsizlik tizimi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan davlatda ham qurilish eng xavfli sohalardan biri bo‘lib qolyapti. Shu sababli bu yerda xavfsizlik qoidalari faqat qog‘ozda emas, real nazorat, jarima, javobgarlik va doimiy monitoring orqali ishlaydi.

Agar O‘zbekistonda ham qurilish sohasida alohida ochiq statistika yuritilsa, o‘lim va og‘ir jarohatlar bo‘yicha ma’lumotlar muntazam e’lon qilinsa, bu tizimni tubdan o‘zgartirishga xizmat qilgan boʻlardi. Asosiysi, shunday qilinsa, tizimda javobgarlik va shaffoflik paydo bo‘ladi.

Masalan, har bir baxtsiz hodisa ommaga ochiqlanishi, sabablar tahlil qilinishi, javobgar shaxslar ko‘rsatilishi, profilaktik choralar ishlab chiqilishi mumkin. Bundan tashqari, ishonch telefonlari yoki anonim murojaat tizimi ham yo‘lga qo‘yilsa, ishchilar o‘z muammolarini bemalol yetkaza olardi. Bu esa ko‘plab fojialarning oldini olishga yordam beradi deb oʻylayman.

Xavfsizlik hujjat emas, tizim. U faqat nazorat, ochiqlik va real javobgarlik orqali ishlaydi. Agar shu uchta omil boʻlsa, qurilishdagi eng katta muammo sanalgan inson hayotiga xavf sezilarli darajada kamayadi.

Qurilish vaqtida atrof-muhitni himoya qilish tartibi qanday ishlashi kerak?

Yaqinda O‘zbekistonda qurilish jarayonida atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish bo‘yicha yangi tartib ishlab chiqilayotgani haqida xabar chiqdi. Men ham Buyuk Britaniyada bu masala qanday yo‘lga qo‘yilganini eslab, qisqacha tahlil qilishni lozim topdim.

Ushbu mamlakatda qurilish boshlanishidan oldin CEMP, ya’ni Construction Environmental Management Plan degan majburiy hujjatga tayaniladi. Oddiy aytganda, bu qurilish atrof-muhitga qanday zarar yetkazmasligi kerakligi bo‘yicha oldindan yozib qo‘yilgan, realda ishlaydigan aniq reja.

Chang masalasi. Qurilishda chang chiqishi tabiiy, lekin uni nazoratsiz qoldirish mumkin emas. Shu sababli suv sepish, materiallarni yopish, yuk mashinalari g‘ildiraklarini yuvish kabi chora-tadbirlar majburiy tartibda ko‘rsatiladi. Ya’ni “chang chiqmasin” degan umumiy gap emas, balki aynan qanday usul bilan kamaytirilishi yoziladi.

Shovqin. Past shovqinli uskunalar, imkon qadar elektr texnikadan foydalanish, vibratsiyani kamaytirish oldindan rejalashtiriladi. Hatto qoziqni qoqish ishlari ham imkon qadar urib emas, burg‘ulab bajariladi. Sababi oddiy — atrofdagilarga kamroq noqulaylik va yaqin binolarga kamroq xavf.

Ish vaqti. Qurilish 24/7 emas. Aniq chegaralar bor: ish kunlari 8:00–18:00, shanba qisqartirilgan, yakshanba va bayram kunlari esa umuman ishlanmaydi. Bu odamlarning tinchligi uchun joriy qilingan rejim.

Transport. Bu ham alohida boshqariladi. Qayerdan kirish, qayerdan chiqish, qaysi yo‘llardan yurish oldindan rejalashtiriladi. Ayniqsa maktab, bog‘cha yoki aholi zich joylarda bu yanada qat’iy nazorat qilinadi. Qurilish maydoni esa, albatta, yopiladi. Bu nafaqat xavfsizlik, balki chang va shovqinni ham ma’lum darajada ushlab turadi. Begona odam kirishi deyarli imkonsiz bo‘ladi.

Chiqindilar. Quruvchi xohlagan joyga chiqindini olib borib tashlab ketolmaydi. U faqat litsenziyaga ega kompaniyalar orqali olib chiqiladi, saralanadi va qayta ishlanishi ham nazorat qilinadi. Aks holda juda jiddiy jarima solinadi.

Jamoatchilik bilan ishlash. Har bir obyekt oldida aloqa ma’lumotlari (telefon, email) bo‘ladi. Shikoyatlar yozib olinadi, qayd etiladi va ularga javob berish tizimi ishlaydi. Ya’ni “bezovta bo‘lyapmiz” degan gap havoda qolib ketmaydi.

Monitoring. Chang va shovqin darajasi muntazam tekshiriladi. Agar shikoyatlar ko‘paysa, maxsus o‘lchov uskunalari o‘rnatiladi va real ko‘rsatkichlar asosida chora ko‘riladi.

Xulosa qilib aytadigan boʻlsam, bu tizimning maqsadi qurilishni to‘xtatish emas, balki uni tartib bilan, atrofdagilarga minimal zarar yetkazgan holda amalga oshirish. O‘zbekistonda ham shunaqa yondashuv to‘liq ishlasa, qurilish bilan bog‘liq eng katta muammolar ancha kamayardi. Shu sababli, savol tugʻiladi: joriy etilayotgan yangi tartib qog‘ozda qolib ketadimi yoki real ishlaydigan tizimga aylanadimi? Shudir masala.

Pulli yo‘l majburiyat emas, tanlov

Yaqinda Chorvoq, Vodiy va Samarqand yo‘nalishlarida tezyurar pulli yo‘llar qurilishi haqida xabarlarni oʻqidim. Bu borada ko‘pchilikda savol tug‘ilyapti: pulli yo‘l aslida qanday ishlaydi va u oddiy yo‘ldan nimasi bilan farqli?

Buyuk Britaniya tajribasiga yana murojaat qilaylik. U yerda bu tizim juda sodda. Pulli yo‘l bir qo‘shimcha imkoniyat, xolos. Masalan, Birmingem atrofidagi M6 Toll yo‘li aynan tirbandlik muammosini hal qilish uchun qurilgan. Ya’ni mavjud bepul yo‘llar saqlanib qoladi, pulli yo‘l esa vaqt tejashni istaganlar uchun muqobil boʻlib xizmat qiladi. Hech kimda majburiyat yoʻq, tanlov har doim haydovchining o‘zida.

Bu yerda eng muhimi — vaqt va qulaylik. Pulli yo‘llarda odatda transport kamroq bo‘ladi, demak, tirbandlik deyarli yo‘q. Tezlik chegarasi o‘zgarmaydi, lekin siz bir xil tezlikda, to‘xtab qolmay harakatlanasiz. Yo‘l bo‘yida esa servis zonalar: yoqilg‘i quyish shoxobchalari, dam olish maskanlari, hatto kichik mehmonxonalar ham bor. Bu esa ayniqsa uzoq masofalarda qulay.

To‘lov tizimi ham ancha zamonaviy. Kimdir oddiy tartibda, yana kimdir avtomatik tizim bilan toʻlaydi (pul kartadan yechiladi va siz to‘xtamasdan yo‘lingizda davom etasiz). Qizig‘i, aynan shu avtomatik tizimda foydalanuvchilarga yaxshigina chegirmalar ham beriladi. Ya’ni tizim qanchalik aqlli bo‘lsa, foydalanuvchi uchun shunchalik qulay va arzonroq bo‘ladi.

Tartib va intizom ham bu tizimda ahamiyatli. Pulli yo‘llarda tartib juda qat’iy. Yo‘l bo‘yida to‘xtash mumkin emas (favqulodda holatlar mustasno), piyodalar, velosipedlar va sekin yuradigan transport vositalari umuman kiritilmaydi. Bu esa xavfsizlik va uzluksiz harakatni ta’minlaydi.

Bunday tizim bizga nima beradi? Javob juda oddiy — vaqtdan yutish. Agar hozir Toshkentdan Andijongacha taxminan 6 soat yursak, sifatli va tezyurar pulli yo‘l orqali bu vaqt sezilarli darajada qisqaradi. Ya’ni har kim o‘z vaqtining narxini o‘zi belgilaydi.

Umuman olganda, pulli yo‘l boylar uchun alohida yo‘l degani emas. Bu vaqtining har soniyasini qadrlaydiganlar uchun yaxshi imkoniyat. Agar bepul muqobil ham saqlanib qolsa, tizim adolatli ishlaydi. Tanlov bor joyda esa norozilik kam bo‘ladi.

O‘tgan kuni Lesterda joylashgan obyektimizda havo isitish-sovutish tizimining tashqi blokini kran yordamida o‘rnatdik. Tashqaridan oddiy jarayondek ko‘rinsa-da, aslida bu yuqori xavf toifasiga kiruvchi murakkab ko‘tarish amaliyotidir. Ayniqsa, shahar markazida, aholi yashash hududi ustida va noodatiy yuk bilan ishlanayotgan bo‘lsa, jarayonni puxta rejalashtirish talab etiladi.

Buyuk Britaniyada bunday ishlar qat’iy tartib asosida amalga oshiriladi. Dastlab kran kompaniyasi bilan yuk og‘irligi, o‘lchami va ko‘tarish sharoitlari kelishilib, maxsus reja ishlab chiqiladi va buyurtmachi hamda hudud egasi tomonidan tasdiqlanadi. Agar hudud xususiy bo‘lsa, ishlar mulkdor roziligi bilan bajariladi. Davlat yoki jamoat hududida esa kamida olti hafta oldin hokimiyatga rasmiy ariza topshiriladi, ariza ko‘rib chiqilgach yo‘l vaqtincha yopiladi va shundan keyingina ish boshlashga ruxsat beriladi.

Bu tartib istalgan shaxs tomonidan kranni tartibsiz o‘rnatish va transport harakatiga to‘sqinlik qilishning oldini olish uchun joriy etilgan. Hokimiyat transport oqimini nazorat qiladi, yo‘l yopilishi haqida oldindan ogohlantirish beradi va bu ma’lumotlar xaritalarda ham aks ettiriladi. Natijada transport muqobil yo‘nalishlarga yo‘naltiriladi hamda favqulodda xizmatlar, jumladan yong‘in brigadalari harakati cheklanmaydi.

Xavfsizlik masalasi doim birinchi o‘rinda turadi. Kran kompaniyasidan texnika, ishchilar va uchinchi shaxslar uchun majburiy sug‘urtalar talab qilinadi. Ishlar turar joy ustida olib borilsa, aholi kamida 48 soat oldin ogohlantiriladi. Ob-havo, xususan shamol tezligi doimiy nazorat qilinadi va me’yor oshsa, ish darhol to‘xtatiladi. Jarayon davomida barcha mutaxassislar operator, yo‘naltiruvchi, nazoratchi va boshqa xodimlar uzluksiz aloqa orqali ishlaydi, hudud esa to‘liq yopiladi.

Ish yakunida barcha hujjatlar rasmiylashtiriladi va hatto yuz bermagan, ammo ehtimoliy xavf holatlari ham qayd etiladi. Shu sababli bu sohada “oddiy ish” degan tushuncha yo‘q har bir ko‘tarish amaliyoti ortida qat’iy tizim, yuqori javobgarlik va doimiy nazorat mavjud. Aks holda, katta moliyaviy jarimalar bilan birga jinoiy javobgarlik ham yuzaga kelishi mumkin.

Mazkur xizmatlarning qiymati odatda kamida bir ish kuni uchun 2000 dollar va undan yuqori miqdorni tashkil etadi.

Hammani xabari bor, yaqinda Toshkentdagi tunnellardan birida yon devorlar qulab tushgani natijasida odamlar hayoti va jamiyat xavfsizligiga jiddiy xavf tug‘dirgan holat yuz berdi. Men shu vaziyatni ko‘rib, o‘zimga "agar shunday hodisa Buyuk Britaniyada sodir bo‘lganida, tizim qanday ishlagan bo‘lardi va buni oldini olish uchun qanday mexanizmlar qo‘llanilgan bo‘lardi?" deb savol berdim.

Avvalo, bu yerda har qanday qurilish ishlari boshlanishidan oldin buyurtmachi pudratchini sinchiklab tekshiradi. Ya’ni kompaniyaning aynan shu turdagi ishni bajarishga real malakasi, tajribasi va resurslari bor-yo‘qligi mustaqil ravishda baholanadi. Bu tizimning birinchi filtri.

Keyingi bosqichda loyiha tashkilotining majburiy sug‘urtasi bo‘ladi. Men buni juda muhim mexanizm deb hisoblayman. Chunki loyiha xatolari sababli keyinchalik zarar yoki qo‘shimcha xarajat yuzaga kelsa, bu xarajatlar loyiha tashkiloti emas, balki uning sug‘urtasi orqali qoplanadi. Shu sababli har bir loyihachi kompaniyadan sug‘urta polisi talab qilinadi.

Qurilish kompaniyalari uchun esa talablar yanada qat’iyroq. Odatda, ular ikki turdagi asosiy sug‘urtaga ega bo‘lishi shart:

Employer liability insurance — ishchilar hayoti va sog‘lig‘i uchun (kamida 5 million funt sterling)
Public liability insurance — uchinchi shaxslar va mulkka yetkazilishi mumkin bo‘lgan zararlar uchun (kamida 5 million funt sterling)

Shu sug‘urtalarsiz kompaniya ish boshlay olmaydi.

Agar loyiha yirik bo‘lsa (odatda 5 million funt sterlingdan yuqori), qo‘shimcha ravishda Contractors All Risk (CAR) sug‘urtasi talab qilinadi. Bu sug‘urta qurilish jarayonidagi deyarli barcha risklarni qamrab oladi va uning qiymati odatda kontrakt summasining 1–4 foizini tashkil etadi. Agar quruvchi aybi bilan hodisa yuz bersa, barcha xarajatlar aynan shu sug‘urta orqali qoplanadi.

Endi eng muhim qism hodisa sodir bo‘lgandan keyingi jarayon.

Men ko‘rgan tizimda bu ikki yo‘nalishda ko‘rib chiqiladi:

Birinchisi — fuqarolik (civil) javobgarlik. Bu yerda kompaniya yetkazilgan zararni to‘liq qoplab beradi: jabrlangan shaxslarga, jamiyatga yoki mulkka.
Ikkinchisi — texnik xavfsizlik (health and safety) bo‘yicha tekshiruv. Maxsus organlar hodisani chuqur o‘rganadi va aniq kim aybdor ekanini aniqlaydi: muhandismi, loyihachimi yoki quruvchi tashkilotning o‘zimi. Aybdor topilgach, u albatta jazolanadi.

Agar masala tizimli xato yoki kompaniya darajasidagi loqaydlik bilan bog‘liq bo‘lsa, unda yanada jiddiy choralar qo‘llanadi. Buyuk Britaniyada bu borada alohida qonunchilik mavjud bo‘lib, inson hayotiga xavf tug‘dirgan holatlar uchun kompaniyalar katta miqdorda jarimaga tortiladi.

Masalan:

oddiy qurilish konstruksiyasi qulab tushgani uchun kompaniya 500 ming funt sterling jarima to‘lagan;

qazish ishlari vaqtida tuproq o‘pirilishi bo‘lgan holatda, hatto hech kim zarar ko‘rmagan bo‘lsa ham, loqaydlik uchun 380 ming funt sterling jarima qo‘llangan.

Agar esa inson halok bo‘lsa, masala jinoiy ish darajasiga chiqadi. Bunday holatda jarima miqdori cheklanmaydi va kompaniyaning umumiy aylanmasidan (turnover) kelib chiqib foiz asosida belgilanadi. Ya’ni kichik loyiha bo‘lsa ham, katta kompaniya bo‘lsa jarima ham katta bo‘ladi.

Xulosa qilib aytganda, menimcha, bu tizimning kuchli tomoni javobgarlikni boshidan oxirigacha sug‘urta, nazorat va qat’iy jazolar orqali yopib qo‘yilganidadir. Natijada kompaniyalar xavfsizlikka majburan emas, iqtisodiy va huquqiy bosim tufayli jiddiy qaraydi.

Yashil shaharlar tasodifan paydo bo‘lib qolmaydi

Yuqoridagi rasmda ko‘rsatilgan tajribalar Xitoyda keng qo‘llaniladi. U yerda o‘rmon xo‘jaliklari va maxsus ilmiy markazlar orqali qaysi hududda qaysi daraxt turi yaxshi o‘sishi, qaysi daraxt tezroq soya berishi va shahar muhitiga qanday ta’sir ko‘rsatishi chuqur o‘rganiladi. Shundan kelib chiqib, hududning iqlimi va tuproq sharoitiga mos daraxt turlari tanlanadi va katta hajmda ko‘chatlar yetishtiriladi.

Ko‘pincha oddiy nihollar emas, balki bir necha yil parvarish qilingan, ancha rivojlangan daraxtlar ekiladi. Bunday daraxtlar ekilgach tezroq moslashadi, qisqa vaqt ichida soya bera boshlaydi va shahar iqlimini yumshatishga xizmat qiladi. Daraxtlarni ekish jarayoni ham alohida tizim asosida amalga oshiriladi. Ularni maxsus texnika bilan ko‘chirib olib kelish, yerga mustahkamlab o‘rnatish, dastlabki yillarda parvarish qilish va hatto qurib qolgan taqdirda almashtirib berish kabi majburiyatlar shartnoma asosida bajariladi.

Vazirlar Mahkamasining 83-sonli qarorida yangi qurilish loyihalarida yoki hududlarni rivojlantirish rejalari tasdiqlanayotgan paytda yashil hududlar alohida talab sifatida belgilandi. Unga ko‘ra, Toshkent shahridagi qurilish maydonining 30 foizi yashil zona bo‘lishi kerak. Tegishli mutaxassislar bugundan boshlab hududga mos ekiladigan ko‘chatlarni aniqlab, ekib parvarishlashni boshlashsa maqsadga muvofiq bo‘lar edi.

Parkovkadan tushum shahar rivojiga xizmat qilishi kerak

Ko‘plab rivojlangan shaharlarda avtoturargohlar nafaqat transport muammosini tartibga solish vositasi, balki mahalliy budjet uchun barqaror tushum manbai sifatida ham ishlaydi. Masalan, Buyuk Britaniyada shaharning eng markaziy va avtomobillar oqimi yuqori bo‘lgan hududlarida avtoturargohlar ko‘pincha bevosita mahalliy hokimiyat tomonidan tashkil etiladi. Bunday tizimda turargohlardan tushgan barcha to‘lovlar to‘g‘ridan to‘g‘ri mahalliy budjetga yo‘naltiriladi va shahar infratuzilmasini rivojlantirish uchun muhim moliyaviy manba bo‘lib xizmat qiladi.

U yerda avtoturargohlar odatda ikki turga bo‘linadi: davlatga tegishli va xususiy turargohlar. Davlat turargohlaridan tushgan daromad to‘liq mahalliy hokimiyat hisobiga tushadi. Xususiy turargohlar esa o‘z faoliyatidan foyda olsa-da, ular “business rates” deb ataladigan mahalliy soliqlarni to‘laydi. Natijada, xususiy sektor ham baribir mahalliy budjetga sezilarli tushum keltiradi.

Bundan tashqari, parkovka siyosati orqali transport oqimi ham boshqariladi. Masalan, kun davomida uzoq vaqt avtomobil qo‘yish qimmat bo‘lib, bu haydovchilarni mashinani kamroq vaqtga qoldirishga undaydi. Lekin kechki paytdan ertalabgacha mahalliy aholi uchun arzon tariflar joriy etiladi. Shu orqali shahar markazida yashovchi aholiga qulaylik yaratiladi va tizim muvozanatli ishlaydi.

Toshkent shahrida ham aholi soni ortib borayotgani va avtomobillar ko‘payayotgani sababli avtoturargohlarga bo‘lgan ehtiyoj tobora oshib boryapti. Ayniqsa, Markaziy bank atrofidagi hududlar, Amir Temur xiyoboni, Xalqlar do‘stligi maydoni kabi markaziy joylarda parkovkaga talab doimo yuqori. Shunday hududlarda avtoturargohlarni tartibli va shaffof tizim asosida, imkon qadar shahar hokimiyati tomonidan boshqariladigan model orqali yo‘lga qo‘yish nafaqat tartibni ta’minlaydi, balki mahalliy budjetni mustahkamlash uchun ham muhim imkoniyat yaratadi deb oʻylayman.