Биринчи чоракда Марказий Осиё иқтисодиётлари қандай ўсди?

Биринчи чоракда минтақамизда энг тез ўсган иқтисодиёт Қирғизистон бўлган.  Қирғизистон иқтисодиёти биринчи чоракда 10,1 фоизга ўсган. 

Тожикистон ва Қозоғистон иқтисодиётлари эса мос равишда 8 фоиз ҳамда 3 фоизга ўсган.

Қизиқ жиҳати минтақа мамлакатлари орасида фақатгина Ўзбекистонда ўсиш олдинги йилга нисбатан тезлашган бўлса, барча қўшниларимизда  ўсишнинг секинлашиши кузатилган. Олдинги постда ёзганимдек, биринчи чоракда иқтисодий ўсиш мамлакатимизда 1,9 фоиз бандга тезлашган.

Таққослаш учун, Қирғизистонда ўсиш  2025 йилнинг мос даврига нисбатан 3 фоиз  бандга секинлашган. Қозоғистон ва Тожикистонда эса ўсишнинг секинлашиши мос равишда 2,8 ҳамда 0,2 фоиз бандни ташкил этган.

@Mirkonomika

Таъкидлаш керакки, янги  давр бошлангандан буён ҳеч қайси биринчи чоракда ўсиш 7 фоиздан юқори бўлмаган эди.

2026 йил биринчи чоракдаги ўсиш эса  ўтган йилнинг мос давридаги кўрсаткичдан 1,9 фоиз бандга юқорироқ.

Ўзи умуман, 2018 йилдан кейинги даврда чораклар кесимида фақатгина битта чоракда 8,7 фоиздан юқори ўсиш кузатилган.

2021 йилнинг учинчи чорагида ЯИМ реал кўрсаткичларда 8,8 фоизга ўсган эди.

@Mirkonomika

Иқтисодиётимиз биринчи чоракда 8,7 фоизлик ўсишга эришган.

Бунда, саноат 8 фоизга, хизматлар 16,1 фоизга, қишлоқ хўжалиги эса 5,1 фоизга ўсган.

Қозоғистон Марказий банки асосий ставкани  18 фоиз даражада ўзгаришсиз қолдирди

Қозоғистонда Март ойида йиллик инфляция 11,7 фоиздан 11 фоизгача секинлашган. Бунда,  озиқ-овқат инфляцияси 1 фоиз бандга, ноозиқ-овқатлар 0,3 фоиз бандга, хизматлар эса 0,8 фоиз бандга секинлашган.  Инфляциянинг секинлашиши нисбатан қаттиқ монетар шароитлар, валюта курсининг ижобий таъсири, истеъмолнинг барқарорлашиши каби омиллар билан изоҳланган.

 Умумий инфляция секинлашган бўлишига қарамасдан  аҳолининг инфляцион кутилмалари 1,1 фоиз бандга тезлашиб 14,6 фоизга етган.

Ташқи шарт шароитлар. “Яқин Шарқдаги кескинлашиб бораётган вазият глобал энергия, озиқ-овқат ва ўғит нархларининг кўтарилишига олиб келмоқда. Бу бир қатор мамлакатларда инфляцион босимни кучайтириб, Қозоғистон учун импорт харажатларининг ортиши хавфини юзага келтирмоқда. Евроҳудуд ва АҚШда март ойида инфляция тезлашиши ноаниқлик ва инфляцион хавфларнинг ортиши билан бирга кечди. Мазкур шароитда Европа Марказий банки ва Федерал резерв фоиз ставкаларини ўзгаришсиз сақлаб қолди ҳамда келгуси қарорлар борасида янада эҳтиёткор ёндашувга содиқлигини тасдиқлаган”.

Марказий банк Инфляцияни оширувчи асосий рисклар сифатида Яқин Шарқдаги кескинликлар  ҳамда аҳолининг тартибга солинадиган нархлар бўйича кутилмаларини келтирган.  

Марказий банк инфляциянинг пасайиш суръати, ички талаб динамикаси, фискал консолидациянинг амалда бажарилиши, квазифискал рағбатлантириш параметрлари ва тартибга солинадиган нархлар, шунингдек шаклланаётган ташқи муҳит ва унинг инфляцияга таъсирини баҳолашни давом эттиришини таъкидлаган.

Шунингдек, мавжуд тенденциялар сақланиб қолса ва янги ташқи шоклар юзага келмаса, кейинги йиғилишларда асосий ставка пасайтирилиши мумкинлигини маълум қилган.

@Mirkonomika

Аср охирига бориб Хитойдаги 20-69 ёшдаги аҳоли (иқтисодий энг фаол гуруҳ) сони қарийб АҚШ даражасигача пасайиши мумкин экан.

Ҳозирги кунда Хитойда бу ёшдаги аҳоли сони АҚШга нисбатан 4,5 баробар кўпроқ.

@Mirkonomika

Дунё аҳолисининг катта қисми (харитадан кўриш мумкинки 60 фоиздан юқори) аҳолиси аллақачон қисқараётган ёки яқин келажакда қисқариши кутилаётган мамлакатларда яшамоқда.

Шубҳасиз, дунё учун яқин келажакдаги энг асосий хавф аҳолининг қисқариши бўлса керак.

 Шунга қарамасдан, минтақамизда ҳар бир аёлга тўғри келадиган фарзандлар сони 2,1 дан юқори шаклланмоқда.  Мамлакатимизда эса бу кўрсаткич 3 дан юқори.

@Mirkonomika

Сўм кетма-кет 6 та сессиядан буён долларга нисбатан мустаҳкамланмоқда. Бу даврда миллий валютамиз долларга нисбатан 1,4 фоизга мустаҳкамланишга улгурди.

Умуман, бу даврда сўм фақатгина тенге (-0,7 фоиз) ҳамда Уругвай песосига (-0,3 фоиз) нисбатан қадрсизланган. Қолган барча валюталарга нисбатан сўмнинг мустаҳкамланиши кузатилмоқда (ёки ўзгаришсиз қолган).

Сўм мустаҳкамланишининг эҳтимолий сабаблари ҳақида 21 апрель куни ёзган эдим:

@Mirkonomika2746

“Давлат салоҳияти паст, маҳаллий бозор ҳажми кичик ва фискал имкониятлар чекланган шароитда(аксарият қуйи даромадли мамлакатлар) саноат парклари энг мақбул саноат сиёсати воситаси ҳисобланади. Аксинча, ушбу уч омил ҳам катта бўлса (жаҳоннинг йирик иқтисодиётларида бўлгани каби) импорт тарифлари, инновацияларни субсидиялаш, маҳаллий компонент улушига қўйиладиган талаблар ва бошқа кўплаб воситалар самарали бўлиши мумкин: бундай шароитда тадбиркорлик субъектлари маҳаллий бозорда миқёс самарасини амалга ошира олади, давлат эса уларнинг фаолиятини назорат қилиш ва ижтимоий хизматларга сарфланадиган харажатларни қисқартирмаслик учун зарур салоҳиятга эга бўлади. Айнан шу мамлакатлар ривожланиш мақсадида саноат сиёсатини турли шаклларда синаб кўриш учун энг кенг имкониятларга эга. Ўртадаги мамлакатлар эса мавжуд вариантлардан эҳтиёткорлик билан танлов қилиши зарур.”

“Бироқ бугунги кунда ушбу тамойиллар маълум даражада тескарисига ўзгарган: одатда кичик бозор ҳажми билан тавсифланадиган қуйи даромадли иқтисодиётлар катта бозор ҳажмини талаб қиладиган импорт тарифларидан энг кўп фойдаланади. Юқори ўрта даромадли мамлакатлар эса, ўз навбатида, тадбиркорликни кенг кўламли субсидиялаш сиёсатига таянадилар.”

@Mirkonomika

Жаҳон Банки “саноат сиёсатига” нисбатан муносабатини ўзгартирибди

"Жаҳон банкининг ривожланаётган иқтисодиётлар учун саноат сиёсати мақсадга мувофиқлиги масаласига биринчи марта эътибор қаратганига 30 йилдан ортиқ вақт ўтди. 1993 йилда "Шарқий Осиё мўъжизаси"нинг сабаблари таҳлил этилган биринчи ҳисоботда шундай хулоса қилинган эди: "Бизнинг баҳомизга кўра, муайян тармоқларни рағбатлантириш сиёсати умуман самара бермаган ва шу сабабли бошқа ривожланаётган иқтисодиётлар учун ҳам саноат сиёсати қўллаш мақсадга мувофиқ эмас."

"Ҳисобот шимоли-шарқий Осиё мамлакатларида бир қатор "танлаб олинган аралашувлар" экспорт ва иқтисодий ўсишга ижобий таъсир кўрсатганини тан олган бўлса-да, бу мамлакатлар нисбатан ноёб бир қатор шароитлардан баҳраманд бўлганини таъкидлаган эди. Биринчидан, саноат сиёсати юқори таълим даражаси, юқори жамғариш кўрсаткичлари ва паст тенгсизлик фонида амалга оширилган. Иккинчидан, аралашувлар бозор механизмларидаги аниқ камчиликларни бартараф этишга йўналтирилган. Учинчидан, тегишли ҳукуматлар зарур иқтисодий самарадорлик мезонларини белгилаш ва назорат қилиш учун етарли малака ва имкониятга эга бўлган. Аммо  ҳисоботда бу формула "бошқа шароитларда" ишламаслиги мумкинлиги таъкидланган".

"Сўнгги тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қўлланиладиган воситалар турига қараб, саноат сиёсати аввал ўйланганидан кўра кенг кўламда татбиқ этилиши мумкин. Саноат сиёсатига нисбатан дастлабки шубҳаларни қайта кўриб чиқишни тақозо этувчи учта кенг қамровли ўзгариш юз берди. Биринчидан, дунё бўйлаб таълим даражасининг ошиши билан бирга давлат бошқаруви салоҳияти сезиларли даражада кенгайди. Иккинчидан, кўплаб мамлакатларда сиёсий муҳит ривожланиш мақсадларига нисбатан янада қулайроқ тус олди, хусусан, бола ва оналар саломатлиги яхшиланди, инфляция пасайди. Натижада кўплаб сиёсий тизимлар бугун самарали ва тежамкор саноат сиёсатини амалга оширишга янада кўпроқ қодир. Учинчидан, ҳозирги кунда аксарият иқтисодиётлар 1990 йиллар бошига нисбатан жаҳон бозори билан анча чуқур интеграциялашган. Бу бир томондан ҳукуматларнинг тармоқларни қаттиқ ҳимоя қилиш ёки бошқариш имкониятини қисқартиради, аммо бошқа томондан ниманинг самарали ишлаётганини аниқлашни осонлаштиради: маҳаллий компаниялар халқаро бозорларда рақобатбардош бўла олса, бу одатда саноат сиёсатининг тўғри йўлда эканлигидан далолат беради."

"Муваффақият мисоллар энди кам эмас. Масалан, Руминияда ҳукумат малакали компьютер муҳандислари учун иш ҳақи солиғи бўйича имтиёз жорий этди ва бу мутахассисликлар бўйича таълим олишни рағбатлантирди. Мазкур дастур Руминияни дастурий таъминот ишлаб чиқариш соҳасида жаҳон миқёсидаги етакчи марказга айлантирди. Бразилияда эса тадқиқотлар маҳаллий аҳамиятга эга асосий экинлар ва экологик шароитларга йўналтирилди - бу Бразилиянинг қишлоқ хўжалиги соҳасида глобал кучга айланишига замин яратди."

"Шарқий Осиёга қайтадиган бўлсак, тадқиқотчилар 33 йил ўтиб Корея тажрибасини қайта ўрганди. Натижалар шуни кўрсатдики, ҳукуматнинг 1970 йиллардаги оғир ва кимё саноатини ривожлантиришга қаратилган йирик дастури узоқ муддатда мамлакат ЯИМини ҳар йили 3 фоизга оширган. Бу 1993 йилдаги ҳисоботда ҳукуматнинг "катта субсидиялари" сифатида баҳоланган иқтисодий зарардан(ЯИМнинг 2,4 фоизи) юқори."

"Юқоридаги мисоллар истисно бўлмаса-да, саноат сиёсатига оид тадқиқотларнинг аксарияти ҳали ҳам ишлаб чиқариш соҳасига қаратилган. Бироқ ўзгарувчан дунёда ҳукуматлар тобора кўпроқ қишлоқ хўжалиги, конь саноати, малакали касбий хизматлар ва туризм каби бошқа тармоқларда ҳам саноат сиёсатини қўллашни ўрганмоқда."

"Ҳозирги глобал ноаниқлик шароити саноат сиёсатининг қайси шакллари самарали ва иқтисодий жиҳатдан оқилона эканлигини аниқлаш мақсадида тажрибавий ёндашувларга мурожаат қилишнинг заруратини оширмоқда."

@Mirkonomika

Биринчи чоракда аҳолининг банкларга валюта таклифи 6 млрд долларни ташкил этиб,  ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 1,5 баробарга ўсган. Шунингдек, аҳолининг банклардан хариди 3,2 млрд долларни ташкил этиб, 31 фоизга ўсган.

Аҳолининг валюта таклифи сальдоси эса 2,9 млрд долларни ташкил этиб, 1,8 баробарга ўсган.

Чет элдан пул ўтказмаларининг ўсиши секинлашишгани фонида, аҳоли томонидан  валюта таклифининг юқори ўсаётганлиги миллий валютада жамғаришга ишончнинг ортаётганлигини кўрсатиши мумкин.

Биринчи чоракда пул ўтказмалари 433 млн долларга ўсган бўлса, аҳолининг чет эл валютаси таклифи қарийб 2 млрд долларга ўсган. Яъни аҳоли пул ўтказмалари орқали кириб келаётган валютадан ташқари, жамғармаларини ҳам миллий валютага ўтказмоқда.

Бундан ташқари, апрель ойидан нақдсиз тўловлар бўйича ўзгаришлар борасидаги кутилмалар ҳам бу трендга ҳисса қўшган бўлиш эҳтимоли йўқ эмас.

@Mirkonomika

Биринчи чоракда пул ўтказмалари қандай шаклланган?

Жорий йилнинг биринчи чорадагида мамлакатимизга пул ўтказмалари ҳажми  3,8 млрд долларни ташкил этиб, ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 13 фоизга ўсган. Таъкидлаш керакки, пул ўтказмаларининг ўсиши ойлар кесимида секинлашиб борган. Хусусан, январь ойида ўсиш 15,8 фоизни ташкил этган  бўлса, февраль ойида 13,7 фоиз, март ойида эса 9,6 фоизгача секинлашган.  Пул ўтказмаларидаги секинлашишни икки омил билан изоҳлаш мумкин:

Биринчидан, юқори база эффекти. 2025 йилнинг биринчи чорагида пул ўтказмалари 33,9 фоизга ўсган эди. Яъни жорий йил бошидан ўтказмалар ўсишидаги умумий пасаювчи трендни нисбатан юқори база эффекти билан изоҳлаш мумкин.

Лекин ойлар кесимида ўтказмаларнинг секинлашишида рублнинг қадрсизланиши ҳам муҳим роль ўйнаган. Масалан,  пул ўтказмалари энг секин ўсган март ойида рубль долларга нисбатан 5,1 фоизга қадрсизланган эди. Январь ойида эса 3,2 фоизга мустаҳкамланган.

Умуман олганда, рубль курсининг ўзгариши пул ўтказмалари, валюта  бозоримиз, ҳамда умумий иқтисодий ўсиш шаклланишида катта аҳамият касб этишда давом этмоқда.

@Mirkonomika

Кетма-кет 4 та сессиядан буён сўмнинг долларга нисбатан мустаҳкамланмоқда

Бу даврда сўм долларга нисбатан 1,1 фоизга мустаҳкамланиб,  танлаб олинган валюталар ичида долларга нисбатан энг юқори мустаҳкамланган учинчи валюта бўлган.

Хўш, сўмнинг мустаҳкамланиши қайси омиллар билан изоҳланади?

Долларнинг қадрсизланиши. Сўнгги 10 та сессияда доллар индекси 1,7 фоизга қадрсизланган. Бу даврда  танлаб олинган 39 та валютадан фақат учтаси долларга нисбатан қадрсизланган бўлса, қолган барчаси ёки мустаҳкамланган ёки ўзгаришсиз қолган (белгиланган валюталар ҳам шу жумладан). Бу даврда долларнинг аксарият валюталарга нисбатан қадрсизланиши яқин шарқдаги вазиятнинг бироз юмшаши ҳамда музокаралардан ижобий кутилмалар, АҚШ Марказий банкининг мустақиллиги бўйича хавотирларнинг ортиши каби омиллар билан изоҳланиши мумкин. Айни сўнгги 10 та сессияда сўм долларга нисбатан 1,4 фоизга мустаҳкамланган.

Рублнинг мустаҳкамланиши. Сўнги 10 та сессиядан рубль долларга нисбатан 4,5 фоизга мустаҳкамланди (рўйхатдаги иккинчи энг юқори мустаҳкамланган валюта). Рублнинг мустаҳкамланиши табиийки, пул ўтказмалари, экспорт тушумларига (қисқа муддатда реал курс ҳам номинал курс каби ўзгаради деб фараз қилсак) ижобий таъсир қилади. Бу эса ўз навбатида бироз лаг (кечикиш билан) сўмга таъсир қилаётган бўлиши мумкин.

Олтин нархи. Март ойидаги кескин (11 фоиз атрофида) пасайишдан кейин олтин нархи апрель ойида барқарорлашди ва бироз ўсувчи трендни намоён қилди. Хусусан, олтин нархи ой бошига нисбатан  2,6 фоизга юқори шаклланмоқда. Таъкидлаш керакки, мамлакатимиз йил бошидан буён олтин экспорт қилмади (умуман октябрь ойидан буён экспорт амалга оширилмаяпти).  Апрель ойида экспорт амалга оширилган ёки оширилмаганлиги ҳақида ҳозирча маълумотлар мавжуд эмас, лекин узоқ вақт ишлаб чиқаришни захирага йиғиб бориш стерилизацияни қийинлаштиради. Шу сабабли апрель ойида олтин экспорт қилинган ва бу валюта бозорига таъсир қилаётган бўлиш эҳтимоли йўқ эмас.

Евробондлар. Апрель ойининг бошида мамлакатимиз 1 млрд доллар миқдоридаги облигациялар жойлаштирган эди. Бу эса табиийки ички бозорда валюта таклифини оширади. Яъни айни сўнги 4 та сессиядаги мустаҳкамланишни изоҳламаса-да,  облигациялар апрель ойидаги барқарорликка ижобий таъсир кўрсатаётган бўлиши эҳтимоли юқори.

Умуман олганда, сўнгги кунлардаги мустаҳкамланишни глобал ва минтақавий тенденциялар ҳамда (эҳтимолий) ички омиллар билан изоҳлаш мумкин.

@Mirkonomika

АҚШ суди томонидан ноқонуний деб топилган тарифлардан тушган 166 млрд доллар тушум бизнесга қайтариб берилар экан.

Бунга тарифлар натижасида товарни қимматроқ сотиб олган АҚШлик истеъмолчилар реакцияси:

@Mirkonomika

Шу мавзу ҳақида ёзганимда доим бўғоз номини ёзишга қийналаман. Лекин етакчи медиа сайтларимизда ҳам бу борада якдиллик йўқлигига гувоҳ бўлдим.

Ўзи қоида бўйича қайси тўғри?

1. Ҳурмуз (#)
2. Ҳўрмуз (#)
3. Ҳормуз (#)

Ҳурмуз бўғозининг ёпилиши фонида ОПЕК+ давлатларининг нефть экспорти кескин пасайтирган (асосан Форс кўрфази давлатлари экспортининг кескин қисқариши билан изоҳланади). Маълумот учун, ОПЕК+ давлатларига дунё нефть ишлаб чиқарилишининг тахминан 50 фоизи тўғри келади.

Февраль ойида Мазкур давлатларнинг кунлик нефть экспорти тахминан 30 млн баррелни ташкил этган бўлса, апрель ойига келиб, экспорт 19 млн баррелгача пасайган (36 фоиз пасайиш).

ХВЖ апрель ойидаги прогнозларида айни уруш натижасида юзага келган нефть таклиф занжиридаги узилишлар дунё иқтисодий ўсишини 0,2 фоиз бандга пасайтиради деб баҳолаган. Лекин Кругманга кўра, Ҳурмуз бўғозининг бир неча ой давомида ёпиқ туриши глобал иқтисодий инқирозни келтириб чиқариш учун етарли бўлади.  Чунки қисқа муддатда нефтга бўлган талабнинг эластиклиги паст ва альтернатив манбаларга ўтиш қийин (ва қиммат).

@Mirkonomika

Альтернатив ҳисоб-китоблар бўйича Хитой АҚШ иқтисодиётини 2016 йилдаёқ ортда қолдирган. Ҳозирги кунда харид қобилияти бўйича ЯИМда Хитой иқтисодиёти АҚШдан 34 фоиз каттароқ.

Лекин сўнгги йиллардаги трендга эътибор берсак, номинал ҳажм бўйича Хитой АҚШни ҳеч қачон етолмаса керак. Фарқ эса сўнгги йилларда қисқариш ўрнига кенгайиб бормоқда.

@Mirkonomika

Хитой иқтисодиёти АҚШ иқтисодиётини қувиб ўтоладими?

2010 йилларда Хитой АҚШ иқтисодиётини қачон қувиб ўтиши бўйича прогнозлар доимий муҳокама мавзусига айланган эди. 2014 йилдаги ХВЖ прогнозларида 2019 йилга бориб Хитой АҚШ иқтисодиётини қувиб ўтишини прогноз қилган. Лекин 2026 йилга келиб бу мавзу актуаллигини йўқотгандек гўё. 2025 йилда АҚШ иқтисодиётининг номинал ҳажми 30,8 трлн долларга етган бўлса, Хитой иқтисодиёти 20 трлн долларни ташкил этган. Шунингдек, Хитой иқтисодиётининг АҚШга нисбатан улуши кетма-кет тўртинчи йил пасаймоқда. 2021 йилда Хитойнинг АҚШ иқтисодиётига нисбатан улуши 76,6 фоизни ташкил этган бўлса, 2025 йилга келиб бу кўрсаткич 63,8 фоизгача пасайган.

Хўш,  Фарқнинг қисқариши эмас балки кенгайиши қайси омиллар билан изоҳланади?

Реал иқтисодий ўсиш, 30 йилдан кўпроқ юқори суръатларда ўсган Хитой иқтисодиёти 2010 йилларнинг иккинчи ярмида секинлашишни бошлади. 1980-2011 йилларда Хитойда ўртача реал ўсиш 10,1 фоизни ташкил этган бўлса, 2011-2025 йилларда ўртача ўсиш 6,3 фоизгача, Пандемиядан кейинги даврда эса 5,4 фоизгача секинлашди. Яъни Хитойда реал иқтисодий ўсиш секинлашмоқда. Аҳолининг абсолют қисқариши ва қариши фонида эса келажакда ҳам секинлашиб бориши кутилмоқда.

АҚШда эса пандемиядан кейинги даврда реал иқтисодий ўсиш бироз тезлашди.  Пандемиядан олдинги 5 йилда ўртача ўсиш 2,6 фоизни ташкил этган бўлса, пандемиядан кейинги даврда ўсиш 3,3 фоизгача тезлашган.

Хитойда реал иқтисодий ўсиш секинлашган ҳамда АҚШда тезлашган бўлишига қарамасдан Хитой АҚШдан тезроқ ўсишда давом этмоқда. Реал  кўрсаткичларда Хитой тезроқ ўсаётган бўлишига қарамасдан АҚШ билан фарқнинг кенгайиб бораётганлиги АҚШдаги инфляция ва Хитойдаги валюта сиёсати билан изоҳланади.

Пандемиядан кейинги даврда таклиф занжиридаги узилишлар, юқори фискал харажатлар ривожланган давлатларда инфляциянинг сўнги 40-50 йилда кўрилмаган юқори даражага етишига олиб келди. 2022 йилдан кейинги даврда эса Россия-Украина уруши инфляция билан вазиятни янада ёмонлаштирди.

Пандемиядан кейинги даврда АҚШда нархлар даражаси  24 фоизга ошган, таққослаш учун пандемиядан олдинги мос даврда нархлар даражаси 9,4 фоизга ошган холос ( бу даврларда ўртача инфляция 1,8 фоиздан 4,5 фоизгача тезлашган). Инфляциянинг тезлашиши эса ўз навбатида АҚШда номинал ЯИМнинг ўсишини тезлаштирди. Масалан, пандемиядан кейинги даврда  ўртача номинал ўсиш 7,6 фоизга етди (пандемиядан олдин 4,6 фоиз).

Хитой эса узоқ йилларда буён арзон юань сиёсатини юритиб келади. Баъзи ҳисоб-китобларларга кўра юаннинг реал курси фундаментал қийматидан 20-30 фоиз атрофида паст ушлаб турилибди. Бу эса номинал курснинг ҳам асл ҳолатига нисбатан паст шаклланишига олиб келади ҳамда бошқарув вақти-вақти билан юанни қадрсизлантириш сиёсатини олиб боради (экспортни рағбатлантириш учун). Масалан, 2022 йилда юань долларга нисбатан 4,3 фоизга, 2023 йилда 5,2 фоизга, 2024 йилда  эса 1,6 фоизга қадрсизланган. Ўз навбатида юаннинг қадрсизланиши доллардаги номинал ЯИМнинг ўсишини секинлаштиради. Айни валюта курси нисбатан юқори қадрсизланган 2022 йилда доллардаги ЯИМ 0,8 фоизга (реал ўсиш 3,1 фоиз),2023 йилда 0,2 фоизга (реал ўсиш 5,4 фоиз), 2024 йилда эса 3,1 фоизга (реал ўсиш 5 фоиз) ўсган. Яъни юаннинг қадрсизланиши реал ўсиш юқори шаклланганлигига қарамасдан доллардаги номинал ЯИМнинг секинроқ ўсишига олиб келган.

Юқоридаги омиллар Хитой ҳамда АҚШ иқтисодиёти ўртасидаги фарқнинг кенгайишига олиб келди. Ҳозирги тенденция билан эса Хитой умуман АҚШни қувиб етолмаслиги мумкин. Чунки аҳолининг қисқариши, ўсишнинг секинлашиши, арзон юань сиёсати номинал ЯИМнинг келажакда юқори ўсишига тўсқинлик қилади. 

Худди 1980 йиллардаги Япония каби 2010 йилларда Хитой АҚШни қачон қувиб ўтади деган фикр ва мулоҳазалар ҳам 2026 йилга келиб ўз актуаллигини тўлиқ йўқотгандек.

 @Mirkonomika

“Мўъжизавий” иқтисодиётга айланоламизми?

2040 йилгача 1 трлн долларлик иқтисодиётга айланишимиз ёки келаси йилда даромад бўйича ўрта-юқори мамлакатлар қаторига қўшилишимиз жуда ҳам оптимистик эшитилади. Лекин 2018 йилдан кейинги ўсиш айнан шундай оптимистик хулосаларга олиб келади. Албатта, ҳозирги ўсиш ўрта ва узоқ муддатда сақланиб қоладими йўқми аниқ фикр билдириш қийин лекин сақланиб қолса, “мўъжизавий” иқтисодиётга айланишимиз шубҳасиз (яъни дунё ҳақиқий маънода Ўзбекистон иқтисодий мўъжизаси ҳақида гапиришни бошлайди).

Агар 2018 йилдан кейинги (реал) ўсишимизни (simple average) “Мўъжизавий” ўсишга эришган иқтисодиётлар билан таққосласак кўрамизки биз улардан уқадар узоқда эмасмиз. Масалан, Япония 1955-1990 йилларда реал кўрсаткичларда йилига ўртача 6,6 фоиздан ўсган (1955-1973 йилларда 8,8 фоиз). Гонконгда 1960-1997 йилларда ўсиш ўз навбатида 7,7 фоизни ташкил этган. Хитой ва Жанубий Корея эса ўзларининг юқори ўсиш йилларида ўртача 10 ва 9,4 фоиздан ўсган. Яъни Хитой билан таққослаганда балки фарқ жиддий бўлиши мумкин, лекин масалан иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврда “мўъжизавий” ўсиш қайд этилган ва ҳозир жон бошига даромади юқори бўлган Япония билан таққослаганда уқадар секин ўсмаяпмиз.

ЯИМнинг номинал ўсиши бўйича эса (CAGR) танлаб олинган давларлар билан фарқ жуда кичик. Номинал ўсишда валюта курсининг ўзгариши муҳим аҳамият касб этади. Ўсиш юқори бўлишига қарамасдан, валюта курси барқарор бўлмаса, доллардаги номинал ЯИМ нисбатан секин ўсади.

2018 йилдан кейинги даврда иқтисодиётимиз ўртача (номинал) 13,3 фоиздан ўсган. Таққослаш учун Хитой ўзининг пик йилларида ўртача 12,3 фоиздан ўсган. Корея, Гонконг, Сингапур каби давлатларда бу кўрсаткич 14 фоиз атрофида шаклланган бўлса, Японияда доллардаги ЯИМнинг ўртача йиллик ўсиши 15,1 фоизни ташкил этган.

Кўриб турганингиздек ҳозирги ўсиш ўрта муддатда умуман бошқа даражадаги иқтисодиётга айланишимиз учун етарли. Лекин асосий муаммо шундай юқори ўсиш суръатларини узоқроқ муддат сақлаб қолишда. Масалан, танлаб олинган давлатларда юқори ўсиш йиллари 30 йилдан кўпроқ давом этган. Мамлакатимизда эса ўсиш тезлашгандан буён эндигина 8 йил ўтди. Яъни ҳақиқий маънода “мўъжизавий” ўсишга эришган иқтисодиётга айланишимиз учун ҳозирги ўртача ўсиш даражасини кейинги 20-25 йилда ҳам сақлаб қолиш талаб этилади.

Ўрта муддатда шундай мўъжизавий ўсиш бизда сақланиб қоладими ёки йўқ аниқ фикр билдиришим қийин. Лекин бир нарса аниқки, охирги 8 йилдаги ўртача ўсиш суръатини сақлаб қолишга эришсак, шунинг ўзи ўрта муддатда муваффақиятли иқтисодиёт айланишимиз учун етарли бўлади.


@Mirkonomika

Қачон 1 трлн долларлик иқтисодиётга айланамиз?

Отабек ака жуда яхши савол берибдилар. Лекин келажакни прогноз қилиш жуда қийин иш чунки кўплаб ўзгарувчилар бир вақтда ўзгаради. Айниқса ҳозирги жудаям ўзгарувчан ва ноаниқ дунёда прогноз қилиш янада қийинлашган. Лекин шунга қарамасдан соддароқ индикатив прогнозларни  амалга ошириш мумкин.

Хўш? аҳолимиз қачон 50 млн кишига етади?, БМТнинг прогнозларига кўра, ўрта  сценарийда мамлакатимиз аҳолиси 2047 йилга бориб 50 млнлик чегарадан ўтади. Бу даражага оптимистик сценарий бўйича 2044 йилда, пессимистик сценарийда эса 2055 йилда етишимиз прогноз қилинган.

Иқтисодиётимиз бўйича бундай узоқ муддатли прогнозлар мавжуд эмас лекин тарихий (номинал) ўсиш кўрсаткичларидан тахминий прогнозлар қилиш мумкин. Хусусан, 2018 йилдан кейинги ўртача ўсиш (13,3 фоиз) билан 2041 йилда иқтисодиётимиз 1 трлн долларга етиши мумкин. 2021 йилдан кейинги ўртача ўсиш (16 фоиз) билан эса 2038 йилдаёқ 1 трлн долларлик чегарадан ўтамиз.

Таъкидлаш керакки, янги даврдаги ўсишда ички ўзгаришлар билан бирга ташқи омилларнинг ижобий таъсири юқори. Жумладан олтин нархининг кескин ўсиши ҳамда минтақадаги геосиёсий кескинликларнинг Марказий Осиё мамлакатларига кутилмаган ижобий таъсири, бу даврдаги иқтисодий ўсишимиз юқори шаклланишига катта ҳисса қўшган. Шу сабабли бу икки ўсиш сценарийси нисбатан оптимистик прогноз сифатида қабул қилиниши мақсадга мувофиқ. Лекин агар шу ўсиш даражалари сақланиб қолса, аҳолимиз 50 млнга етгунча 1 трлн долларлик иқтисодиёт қуроламиз.

Агар ўсиш мустақилликдан кейинги даврдагидек шаклланса (7,2 фоиз) унда иқтисодиётимиз 2053 йилга бориб 1 трлн долларлик иқтисодиётга етади. Яъни аҳолимиз 2044 ёки 2047 йилда 50 млн кишига етса унда аҳоли ўсишининг юқори ва ўрта сценарийларида иқтисодиётимиз 1 трлн долларлик иқтисодиётга айланишга улгурмайди. Аҳоли ўсишининг пессимистик сценарийсида эса иқтисодиётимиз 1 трлн долларга етишга улгуради.

Юқорида таъкидлаганимдек, бу прогнозлар фақат тарихий ўртача кўрсаткичлар асосида қилинган. Келажакда эса ташқи иқтисодий шарт-шароитлардаги ўзгаришлар, инфляция, валюта курси каби ўзгарувчиларда кескин тебранишлар юқоридаги рақамларни буткул ўзгартириб юбориши мумкин.

Лекин 2018 йилдан кейинги даврдаги ўсиш узоқроқ муддат сақланиб қолса 10-20 йилда умуман бошқа даражадаги иқтисодиётга айланишимиз мумкин. Яъни барча нарсаларни тўғри қилишимиз шарт эмас (қилинса яхшироқ), муҳими катта ва иқтисодиётни мувозанатда чиқарадиган хатолар қилинмаса бўлгани (масалан олдинги даврдаги валюта сиёсати каби).

@Mirkonomika