Нақд пулдан картага: дунёдаги вазият қандай?

Бугунги кунда Европа, Шимолий Америка ва Скандинавия давлатларида тўлов тизимлари тобора рақамлашмоқда. Айниқса, ёқилғи қуйиш шохобчалари бу ўзгаришларнинг илк манзилларидан бири бўлди. Кўплаб мамлакатларда ходимсиз, тўлиқ автоматлаштирилган “заправкалар” фаолият юритади ва уларда тўлов фақат банк картаси ёки мобил иловалар орқали амалга оширилади. Европа қитъасидаги 77 мингдан ортиқ ёқилғи қуйиш шохобчасини қамраб олган ушбу соҳа нақдсиз ва ходимсиз тўлов тизимига ўтиш бўйича энг фаол майдонлардан бирига айланди.

Бу тенденция фақат ёқилғи соҳаси билан чекланмайди. Жамоат транспорти, автотураргоҳлар, меҳмонхоналар, авиақатновлар, такси ва етказиб бериш хизматларида ҳам нақдсиз тўлов асосий стандартга айланиб бормоқда.

Глобал миқёсда рақамли транзакциялар ҳажми йилдан-йилга кескин ўсиб бормоқда. Capgemini ҳисоботига кўра, нақдсиз тўловлар ҳажми 2028 йилгача ҳар йили ўртача 15 фоизлик суръат билан изчил ўсиб бориши ва глобал транзакциялар сони 2,3 триллионга етиши кутилмоқда. Жаҳон банки маълумотларига кўра эса, жон бошига тўғри келадиган йиллик нақдсиз транзакциялар сони сўнгги йилларда изчил ошиб бормоқда — бу нақд пулдан рақамли тўлов воситаларига томон аниқ ва тўхтовсиз силжишнинг яққол далилидир.

Бунинг бир неча муҳим сабаблари бор. Аввало, хавфсизлик. Нақд пул айланмасининг камайиши талончилик ва ўғрилик хавфини сезиларли даражада пасайтиради. Иккинчидан, самарадорлик. Нақд маблағни сақлаш, ташиш ва инкассация қилиш қўшимча харажатларни талаб қилади. Учинчидан, шаффофлик. Рақамли транзакциялар иқтисодиётнинг “соя” қисмига қарши курашишда муҳим восита ҳисобланади.

Швеция, Норвегия, Финляндия ва Нидерландия бугун дунёда нақд пулдан энг кам фойдаланадиган давлатлар қаторига киради. Масалан, Норвегия марказий банки маълумотларига кўра, мамлакатдаги савдо нуқталаридаги тўловларнинг атиги 3–5 фоизи нақд пулда амалга оширилади, мобил тўлов хизматлари эса кундалик ҳаётнинг оддий қисмига айланган.

Буюк Британия ва АҚШда ҳам кўплаб савдо нуқталари нақд пул қабул қилмаслик ҳуқуқидан кенг фойдаланмоқда. UK Finance’нинг 2024 йил якунлари бўйича тайёрлаган маълумотларига кўра, Буюк Британияда нақд пул тўловлари улуши барча транзакцияларнинг атиги 9 фоизи атрофини ташкил этиб, тарихда биринчи марта 10 фоизлик кўрсаткичдан пастга тушди, яъни тўловларнинг 90 фоиздан ортиғи аллақачон электрон шаклда амалга оширилмоқда.

Бунинг яққол мисоли — Asda тармоғи ўзининг 300 та ёқилғи шохобчасининг ярмидан кўпини ходимсиз, “pay at pump” (насос ёнида тўлов) тартибига ўтказди, чунки бу нуқталардаги тўловларнинг 90 фоиздан ортиғи аллақачон карта ёки контактсиз усулда амалга оширилмоқда. АҚШда эса федерал даражада хусусий бизнесни нақд пул қабул қилишга мажбур қиладиган қонун мавжуд эмас. Федерал захира тизими ҳам буни расман тасдиқлаган.

Албатта, бу нақд пул бутунлай йўқолади дегани эмас. Кўплаб давлатлар банк хизматларидан тўлиқ фойдалана олмайдиган ёки рақамли технологияларга мослашмаган қатлам манфаатларини ҳам ҳисобга олмоқда. Шу сабабли замонавий ёндашув “рақамли тўлов — асосий восита, нақд пул эса қўшимча имконият” тамойилига асосланмоқда.

Нақдсиз тўлов тизимлари фақатгина Ўзбекистонга хос эксперимент эмас. Бу жараён бугун дунёнинг кўплаб ривожланган мамлакатларида кузатилаётган узоқ муддатли тенденция бўлиб, рақамли иқтисодиёт ривожланиши билан янада кенгайиб бораверади.

Жаҳон банкининг Global Findex маълумотларига кўра, юқори даромадли давлатларда катта ёшли аҳолининг 95 фоизи рақамли тўлов қилади ёки қабул қилади — бу глобал молиявий интеграциянинг бош мезонларидан бири ҳисобланади.

@pressuzb