Insoniyat tarixi juda qiziq jarayon. Biz odamzod tarixi deganda asosan oxirgi 4-5 ming yillikni tushunamiz, biroq fanda ilk inson ajdodlari 2-3 mln yil oldin paydo bo‘lgani aytiladi.

Taniqli etolog Viktor Dolnik inson evolyutsiyasi va ijtimoiy tizimlar haqida juda qiziq va muhim tadqiqotlar olib borgan.

Uning fikricha, inson o‘z tabiatiga ko‘ra, evolyutsion jihatdan ovchi emas, balki o‘laksaxo‘r (tayyor ozuqa qidiruvchi) bo‘lgan. Erkaklar ovchi emas, himoyachi sifatida o‘z to‘dasini mushuksimonlar, sirtlonlar, chiyabo‘rilar, yirtqich qushlar yoki boshqa to‘dalar erkaklaridan himoya qilgan. Lekin ular asosiy ozuqa ta’minotchisi bo‘lmagan.

“Yirik hayvonlarni jamoaviy ovlash yuz ming yil davom etgan degan eski tasavvurlar va ular bilan birga gumanitar soha vakillarining “ajdodlarimiz o‘ljani qanday taqsimlagan?” degan bahslari endilikda eskirgan qarashga aylandi. “Katta ovlar” davri qisqa va baxtli bir lahza edi. Butun insoniyat bu bosqichni boshdan kechirmagan, qolaversa, ovchilar dehqonlarga aylanmagan, balki deyarli butunlay qirilib ketgan.

Aqlli inson ajdodlarining biologik evolyutsiyasi kechgan bir yarim million yildan ortiq vaqt davomida hayvonlar ovlanmagan, balki ularning o‘laksalari topilgan. Savannalardagi hozirgi hayvonlar yashashi o‘sha zamonga mos: hozir ham yirtqichlar o‘ljani raqiblardan himoya qilib, uni tezda bo‘laklarga ajratadi, qorinlari to‘yguncha yeydi. Savannada yeb bitirilmagan go‘shtni saqlash yoki o‘zi bilan olib yurish – bu faqat ahmoqning ishi. U yerda hatto sherlar galasi yoki leopardlarga ham o‘ljasini sirtlonlar yoki sirtlonsimonlardan saqlab qolish nasib etavermaydi. O‘ljani yashirishning esa deyarli iloji yo‘q: kalxatlar va tasqaralarga tepadan hamma narsa yaqqol ko‘rinadi.

Tunda hech narsani ko‘ra olmaydigan, jismonan zaif odamlar uchun yeb tugatilmagan, zaxiraga olib qo‘yilgan o‘laksa sabab sirtlonlar to‘dasi yoki yolg‘iz sherning hujumiga uchrash — mutlaqo keraksiz va xavfli ish edi. Shuning uchun ular o‘ljani o‘sha paytning o‘zida tugatgan.

Katta miqdordagi oziq-ovqat zaxiralari, aftidan, ilk bor dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi jamoalarda hosil yig‘ishtirib olingandan keyin paydo bo‘la boshlagan. Ekin ekish uchun yaroqli yerlarning tarqoqligi va bu guruhlarning o‘sha hududlarga bog‘lanib qolganligi sabab, ularda mudofaa tuzilmasi kuchsizlangan. Aynan shu pallada, iyerarxik jihatdan jipslashgan va hech narsa ishlab chiqarmaydigan odamlar (parazitlar) guruhi ushbu jamoalarni ularning mulki bilan birga o‘ziga bo‘ysundirib olgan bo‘lishi mumkin. Bu guruh bosqinchi sifatida yoki boshqa bosqinchilardan himoya qiluvchi “ixtiyoriy-majburiy” homiy sifatida namoyon bo‘lgan.

Shuningdek, ular shu yerlik (bir tilda gaplashuvchi) yoki begona, tashqaridan kelgan guruh bo‘lishi ham ehtimoldan xoli emas edi.

Demak, iyerarxiyalar (jamiyatdagi tabaqalanish “rahbar-itoatkor”) ham insoniyat tarixidagi juda qisqa evolyutsion davrdir. Ya’ni, bu tizim so‘nggi bir necha ming yillikda paydo bo‘lgan. Odamzodga xos bo‘lgan turmush tarzi ko‘proq “ibtidoiy-jamoa kommunizmi”dir, bu tizimda insoniyat mln yillar davomida yashagan”, deydi olim.

Dolnik insoniyatning tabiatiga eng yaqin bo‘lgan boshqaruv shakli deb — qadimgi Yunonistonning polis (shahar-davlat) demokratiyasini hisoblagan. Bu nazariya nega inson iyerarxik tizimni yoqtirmasligi, ya’ni doim bo‘ysunmaslikka, erkinlikka, tenglikka intilishini ham tushuntiradi.

@pan_diplomat