Франко тарафдорлари учун ҳам фуқаролар уруши бир нечта жараёнлардан иборат эди.

Бу монархистлар учун тарихий монархияни қайтариш, фалангистлар учун ўз утопияси — умумий тенгликка асосланган фашистик давлат қуриш, ер, кўчмас мулк ва корхона эгалари учун мулк ҳуқуқи, черков учун эса испанларнинг эътиқодли католик бўлиб қолиши ҳамда шунчаки руҳонийларнинг омон қолиши, илоҳий масканлар ва монастирларни сақлаб қолиш (республикачилар томонидан уюштирилган қирғин ва қатағонлар пайтида 13 нафар епископ ва 6000 нафар руҳоний ўлдирилган эди) учун жанг эди.

Ўрта синф вакиллари бўлган оддий фуқаролар эса ўзини турли утопиялар билан қийнамай, тинч қўйишлари ва аввалгидек яшай олиши: кофе ичиши, газета ўқиши, соҳил бўйида сайр қилиши учун курашарди ва агар республика уларга бу имкониятни таъминлаб берса, республика тарафдори бўларди (ҳар ҳолда, унга қарши чиқмасди).

Республика ўз сафига турли утопия тарафдорларини тортишга ҳаракат қилди, аммо бу вазифани фақат қисман уддалади ва аллақачон кеч бўлган эди.

Республикачилар томонида жанг қилган Оруэлл алам билан шундай қайд этганди: республика ҳимоячилари ўзларини унинг қонунларидан устун қўйишди. Исёнчи-миллатчилар эса ўзлари тугатмоқчи бўлган давлат қонунларига ўзларини ундан ҳам камроқ боғлиқ деб ҳисоблашарди.

Муссолини ва ҳатто Гитлернинг вакиллари Франкодан вайронкорлик, ўлдириш ва қатлларни камайтиришни сўрашганди, чунки ўша ерда кейинчалик ҳукмронлик қилиш ҳам керак эди.

Лекин Франконинг мақсади нафақат мамлакатни қайтариб олиш, балки уни ўз бошқарувини қабул қилмаганлардан имкон қадар тозалаш эди.

Бу ерда узоқ давом этган қонли урушнинг ўз афзалликлари бор эди: у фуқароларни тинчлик даврида одатланмаган шафқатсизлик даражасига кўниктиришга, фронт ва ортдаги минглаб кундалик ўлимларни оддий ҳолга айлантиришга вақт берарди.

Ҳокимиятни тезкор ва нисбатан қон тўкмасдан қўлга олиш операцияси муваффақиятли ўтган тақдирда унга содиқ бўлмаган фуқаролар мамлакатда қолиб кетиши мумкин эди. Узоқ давом этган уруш эса уларни йўқ қилиш ёки қувиб чиқариш имкониятини тақдим этди.

Бошқача айтганда, агар ҳарбийлар ҳокимиятни тезкорлик билан эгаллашганда, уни сиёсатчилар билан бўлишишга мажбур бўлардилар, сиёсатчилар эса норози фуқароларга қулоқ тута бошлардилар.

Аммо узоқ давом этган уруш ҳарбийларнинг ўзларини сиёсатчиларга айлантирди, улар томонга ўтган сиёсатчиларни эса ҳарбийлаштирди. Норози ва эътироз билдиришга тайёр бўлганлар эса шунчаки қолмади.

«Тузумнинг интиҳоси» — Александр Баунов