بازار فیلترشکن ایران: گران، محدود و مبهم

اطلاعات این گزارش از منبعی در تهران به دست آمده و تصویری از وضعیت دسترسی به اینترنت در این روزهای ایران می‌دهد: اینترنتی گران‌تر و محدودتر از قبل، و پرابهام‌تر از همیشه.
نیما اکبرپور

بازار فیلترشکن دیگر شبیه به گذشته نیست. بسیاری از سرویس‌های در حال فروش، در عمل بر پایه سرورهایی داخلی کار می‌کنند که هنوز امکان اتصال به خارج را دارند. یعنی کاربر در ظاهر حس می‌کند به اینترنت آزاد وصل شده، اما بخشی از این مسیر همچنان از داخل ایران می‌گذرد.
این سرویس‌ها معمولا با کانفیگ‌های آماده و پروتکل‌هایی مثل وایرگارد فروخته می‌شوند. برای استفاده روزمره ممکن است بد نباشند، اما برای کارهایی چون تماشای ویدیو، تماس صوتی و تصویری یا مصرف سنگین، پایدار نیستند. با این حال چون بسیاری از مسیرهای عادی بسته شده، همین دسترسی محدود هم به کالایی گران تبدیل شده است.
قیمت‌ها عجیب است. بعضی از این سرویس‌ها به صورت حجمی فروخته می‌شوند و بهای هر گیگ آن می‌تواند به یک میلیون تومان برسد. یعنی چیزی که قبلا ابزاری برای عبور از فیلترینگ بود، حالا هزینه‌ای جدی را بر کاربران تحمیل کرده است.
در کنار این‌ها، بازار دیگری زیر نام فیلترشکن استارلینک شکل گرفته است. نکته این‌که هر چه که با این اسم عرضه می‌شود، لزوما استارلینک نیست. فقط در صورت بررسی آی‌پی یا مسیر اتصال می‌شود فهمید که آیا واقعا پای اینترنت ماهواره‌ای در میان است یا نه. در خیلی از موارد، کاربر عادی از ظاهر ماجرا متوجه تفاوت نمی‌شود.
وی‌پی‌ان استارلینکی واقعی هم وجود دارد، اما هم پیدا کردنش هم سخت‌تر است و هم گران‌تر. قیمتش هم معمولا برای هر گیگ، بین یک تا دو میلیون تومان اعلام می‌شود. اما مسئله به جز قیمت، کیفیت واقعی استفاده است، مخصوصا برای آپلود.
طبق اطلاعاتی دریافتی سرعت دانلود وی‌پی‌ان استارلینکی گاهی ممکن است خوب باشد و مثلا بین ۲۰ تا ۱۰۰ مگابیت نوسان کند، اما سرعت آپلود آن به شدت پایین‌تر است و گاهی فقط دور و بر ۵ تا ۱۰ مگابیت می‌ماند. همین باعث شده فرستادن فایل، کار حرفه‌ای، یا حتی شیر کردن اینترنت بین چند نفر، دردسرساز باشد. اتصال روی کاغذ در ظاهر برقرار اما تجربه کاربری بسیار بد است.
به همین علت، بعضی فروشنده‌ها ترجیح می‌دهند به جای اینترنت ماهواره‌ای واقعی، از همان مسیرها و دیتاسنترهای داخلی استفاده کنند که به آنها دسترسی خاص داده شده. چون از نظر آپلود خیلی بهتر و برای تُخس کردن و فروش دوباره هم به صرفه‌تر هستند. پس چیزی که به اسم اینترنت خاص یا حتی استارلینک فروخته می‌شود، همیشه همان چیزی نیست که خریدار فکر می‌کند.
نکته مهم دیگر منطق فروش این بازار است. فروشنده‌ها معمولا علاقه‌ای ندارند سرویس را به تعداد زیادی کاربر با حجم کم بفروشند. ترجیح آنها فروش حجم بالا به تعداد کم‌تری کاربر است تا تعداد اتصال همزمان پایین بماند و کیفیت تا حدی حفظ شود. برای همین است که گاهی فروش بعضی سرویس‌ها زود بسته یا ظرفیت تکمیل می‌شود.
این یعنی بازار فیلترشکن در ایران محدود و نیمه‌مخفی است. ظرفیت در آن کم است، قیمت بالاست، کیفیت همیشه قابل پیش‌بینی نیست، و کاربر هم خیلی وقت‌ها دقیقا نمی‌داند چه چیزی خریده.
در واقع اینترنت در ایران بیش از هر زمان دیگری به مسیرهای خاص، دسترسی‌های محدود و سرویس‌های گران وابسته شده است. از بیرون شاید فقط با یک اسم مثل وی‌پی‌ان یا استارلینک روبه‌رو باشیم، اما پشت این اسم‌ها یک واقعیت پیچیده‌تر خوابیده: اینترنتی که هر روز دسترسی به آن سخت‌تر، پرهزینه‌تر و مبهم‌تر می‌شود.